Zehirlenmeler: Nedir, Nasıl Müdahale Edilir?

Eksojen zihirlenmeler ve endojen zehirlenmeler. Antidotların kullanılması. Basit önlemlere hayır. Panzehir merkezleri. Zehirlenmeden ileri gelen başhca rahatsızlıklar: Gastroenterikler, nörotoksikler.

Zehirlenmenin tarifi nedir?

Zehirlenme, küçük miktarda dahi son derece ağır zararlara yol açan zararlı maddelerin etkisi nedeniyle organizmada meydana gelen değişikilktir.

Zehirler, organizmaya yabancı maddeler midir?

Çoğunlukta evet. Yabancı zehirler, normal olarak vücuda girdikleri zaman «eksojen» zehirlenmelerden söz edilir. Buna karşılık entoksikasyon, normalde mevcut olup genellikle dışarı atılan maddelerden ileri geldiği takdirde «endojen» zehirlenmelerden söz edlir.

Bütün zehirler, kendi tabiatları nedeniyle toksik midir?

Hayır. Normalde gayet iyi tahammül e-dilebilen ve ancak yüksek dozlarda toksik hâle gelen maddeler vardır (meselâ alkollü içkiler ve birçok ilaç). Diğer hallerde kendiliklerinden zararsız olan, ancak organizmada birtakım özel metabolik işlemlerden sonra toksik hâle gelen maddelerden söz edilebilir (meselâ alkol ile bazı sakinleştiriciler veya antihistaminiklerin bir a-rada etkisi).

Bir zehirlenme karşısında uygulanan genel teknikler nelerdir?

Zararlı etkilerle, başlıca iki doğrultuya göre müdahale edilebilir:
1) Antidotlar, yani çeşitli kimyasal ve fiziksel araçlar yoluyla doğrudan doğruya zehiri yok eden özel maddeler kullanarak.
2) Antagonistler, yani zehirin sebebiyet verdiÄŸi etkilerin aksini yaratan maddeler kullanarak.

Zehirlenmelere karşı mücadelede uygulanabilecek başka yollar var mıdır?

Tabu. Zehirin organizmayla temas hâline geldiği yolu bilmek çok önemlidir. Toksik maddelerin dışarı çıkması için çevrenin havalandıniması, kostik solüsyonlara veya ensektisidler ya da sıvı şeilde bulunan başka toksik maddelere bulaşmış elbiselerin kesilmesi ve uzaklaştırılması; aşırı miktarda zehirli maddelerin yutulması hâlinde mide yıkanması, değerli ilk yardım tekniklerinden bazılarıdır. Daha pek çok örnek verilebilir.

Bu ilk yardımlar dışında hastaya daha fazla nasıl yararlı olunabilir?

İlk andaki müdahaleden sonra hasta hastahaneye kaldırılmalı ya da bir İlk yardım merkezine başvurularak muayene edilmelidir. Uzman personele birtakım bilgiler verilmelidir. Çok defa ufak noktalar gözden kaçabilir.

Belirtilmesi gereken noktalar nelerdir?

Her şeyden önce olayın meydana geldiği yer ve saat belirtilmelidir. Mümkün olduğu kadar emilen zehir miktarını ve ilk yardım üzerinde ne kadar süre geçtiğini belirtmek gerekir. Aym zamanda etiketlerin isimlerini kesin şekilde kaydetmeye çalışarak bir şişe veya bir örnek götürmek yararh olacaktır. Maddenin isminden başka erime yüzdesi ve üreten firma belirtilmelidir.

Antidotlarla süratle zehirlenmenin giderilmesiyle ilgili birtakım örnekler verebilir misiniz?

Evet, pek çok örnek verilebilir. Müdahale ne kadar zamanında yapılırsa sonuçlar o kadar çabuk gelişir. Prekos müdahalede henüz emilmemiş zehirle karşılaşılır ve böylece zararlı etki en iyi şekilde önlenir. Meselâ bilinç kaybı hâlinde ve pratik olarak ölüm öncesi durumda bulunan bir eroinman, damar içi yolla «naloxone» enjekte edilirse birkaç dakika gibi kısa bir süre içinde kendine gelebilir. Aşırı miktarda heparin veya aynı etkiye sahip bazı zehirleri yüksek dozda alınmasından ileri gelen hemoraji vakalarında kanama protamin sülfatla durdurulur. Oksalik asit entoksikasyonundan ileri gelen kanamalarda ise glükonat kalsiyoum, antikoagülan1ar ve K, vitamini kullanılır. Anemi hallerindeki etkisiyle tanman Bu vitamini, siyanür zehirlenmelerinde önemli bir antidottur.

Oksijenin de, bir antidot olarak kullanıldığı doğru mu?

Evet, karbon monoksit (CO) zehirlenmelerinde kullanılır. Çünkü bu, atmosfer basıncındaki oksijen nedeniyle benzerliklerini kaybeden alyuvarların hemoglobinini bloke eder (metahemoglobine dönüştürür). Bu durumda yüksek basınçlı oksijen verilmesi (özel odalarda uygulanabilen hiperbarik oksijenoterapi), CO’in hemoglobinle bağım deÄŸiÅŸtirir ve böylece boÄŸulma (havasız kalma) ortadan kalkar.

Zehirlerin sebebiyet verdiği başbca rahatsızlıkları sıralamak mümkün müdür?

Organizmanın acı çekme tezahürlerinden tek bir tablo hâlinde söz edilemez. Her zehir, sadece, onu bir sistem veya bir hedef-organa doğru yönlendiren kendi doğası esasına göre değil, aynı zamanda giriş yolunu da etkileyerek kendi toksisite-sini gösterir (meselâ bir zehir, mide-ba-ğırsak sistemi üzerinde daha çok etki yaparken, diğeri sinir sistemini etkiler, bir başkası hemoraj ilere yol açar veya damar içi pıhtılaşmalar sebebiyet verir vb.). Eskiden beri ilaç olarak kullanılan bir tuz, güzel bir örnek olabilir: Magnezyum sülfat. Bu tuz solüsyon halde damar içi yolla verildiği takdirde gevşetici, rahatlatıcı; ağızdan verilince müshil etkisi yapar. Yegâne kontrendikasyonu, böbrek yetmezliğidir.

Mide-bağırsak rahatsızlıkları nelerdir?

Sindirim fonksiyonalitesindeki şu değişikliklerin bütünüdür:

1. «Mide bulantısı», kusma isteğidir.
2) «Kusma», sindirilmiş veya sindirim devresinde bulunan besinin dışarı çıkmasıdır.
3) «Yutamama», yemek borusunda takılan besinin geri çıkmasıdır.
4) «Abdominal kolik», tam lokalize edilemeyen, genellikle kramp şeklinde ve sıkıştırıcı karın ağrısıdır.
5) «İshal» (diyare), dışkının âdeta sıvı hâle gelmesidir (yüzde 85′in üstünde su içeriÄŸiyle).
6) «Genel fenalık», terleme, biraz nefes darhğı, yok olma duygusu ve ellerde titremeyle birlikte görülen fena hissetme halidir.

Bu tip durumlarda ne gibi iÅŸlemlere baÅŸvurulabilir?

Her şeyden önce hasta bir yere uzanmalı ve üzeri örtülmelidir. Kusma hâlinde maddenin solımum yollarım tıkamaması için yan olarak yatmalıdır. Başlangıçtaki boğulma hissi, daha sonra bir pnömoniye dönüşebilir (bronko-pnömoni abingestis). Doktor muayenesinden geçmeden ağızdan hiçbir şey alınmamah, herhangi bir ilaca başvurulmamalıdır.

Yiyecek artıkları kalmışsa saklamakta yarar var mıdır?

Tabii, bir zehirlenme hâlinde toksikolojik gözlem son derece yararlı olabilir. Meselâ pişmiş mantar artıklarmda dahi zehirlenme türünü belirtmeye yarayan basit kimyasal reaksiyonlar mevcuttur.

Mide-bağırsak rahatsızlıklannm başlıca kaynaklan nelerdir?

Ya bitkisel zehirlere (meselâ bazı mantarlar) ya da bağırsakta yerleşmiş mikroplara bağlıdır. Bu mikroplar daha çok içilmeyen sularda, bozuk etlerde, iyi muhafaza edilememiş donmuş besinlerde, iyi yıkanmamış salata ve sebzelerde, genellikle sağlık kontroleri yapılmamış deniz ürünlerinde bulunur. Rahatsızlıklar, bakte-rik kaynaklıdır. Zaman kaybetmeden doktora başvurulmalıdır.

Patates zehirli olabilir mi?

Evet. Patateslerin filizlerinin zehirli olduğu bilinmektedir. Patates filizlerinde solanin adı verilen bir zehir bulunur. En korkulan zehirler arasmda yer alan solanin, mide-bağırsak rahatsızlıklarına yol açması yanında, sinir sistemini de etkiler (tedirginlik yapar, cilt sıcak ve kuru olur, gözbebeklerinde dilatasyon meydana gelir ve gırtlak ağzı kurur), alyuvarları çözüp (hemoliz) idrarda kırmızı bir renge sebebiyet vererek (hemoglobinüri) kana da yapışır. Solanin, domates bitkisinin filizlerinde de mevcuttur.

Ne tür tedaviler yapılabilir?

Bu, en korku verici zehirlenmelerden biridir. Uzmanlar için dahi aym durum söz konusudur. Çünkü özel tedavilerin mevcut olmaması nedeniyle yalnız semptomları hafifletmekle yetinilir. Bol miktarda soğuk veya biraz ılıtılmış süt ya da «koyu çay» (bunların yokluğu hâlinde su da olabilir) içilmek suretiyle zehir önemli ölçüde atılmış ve zorlama kusma ile henüz emilmemiş artıklar uzaklaştırılmış olsa dahi hasta kesinlikle hastahaneye kaldırılmalıdır.

Zorlama kusma endikasyonlan nelerdir?

Yutma zamam üzerinden az süre geçmiş olması nedeniyle henüz sindirilmemiş kabul edilebilen yiyecekler veya toksik maddelerin alınması gibi elverişli şartlar bulunduğu takdirde ancak kusmaya zorlanmalıdır. Döndükleri takdirde göğüs düzeyinde ve ağızda kötü etki yapabilecek kuvvetli asitler veya kostiklerin yutulması hâlinde zorlanmamahdır. Bu gibi durumlarda mide yıkamasının da yasak olması nedeniyle maddelerin eritilmesi ve nötr hâle getirilmesiye yetinilmelidir. Zorlama kusmayla ilgili bir başka kontrendikasyon, petrol türevleri gibi (leke çıkarıcılar, benzin) uçucu maddelerin içilmesi hâlidir. Çünkü bunların buharlarının inhalasyonu, akciğer epitelyumu düzeyinde kuvvetli ölçüde zararlıdır ve ağır bronkopnömonilere sebebiyet verebilir.
Bilincini kaybetmiş bir kimseye, kusmaya zorlama işlemi yapılabilir mi?

Hayır. Böyle bir girişim, affedilmez bir hata olur. Çünkü toksik olduğunu bildiğimiz madde, mide suyuyla birlikte solunum yollarına girebilir.

Zorlama kusma teknikleri nelerdir?

Kusulması gereken maddenin, gerek dışarı çıkmasını kolaylaştırmak, gerek  midedeki kalıntmın toksisitesini azaltmak için çözülmesinin her zaman yararlı olduğunu unutmamak gerekir. Mutfak tuzuyla uygulanan metod (tuzlu kusma) doktorlar tarafmdan tavsiye olunur: Yarım kaşık tuz yarım litre sıcak su içinde eritilir ve henüz ılıkken birkaç bardak içirilir.

Doz nasıl ayarlanmabdır?

Miktar orantılı olmalıdır. Yetişkin bir kimse için birbiri ardına 3 bardak gerekir. Çocuklar veya gençler için 20 kilo ağırlığa 1 bardak oranında bir ayarlama yapılır.

Boğaza iki parmak yöntemi daha kolay olmaz mı?

Çözülme, yumuşama meydana geldiği zaman evet. Hattâ bu hareket, yutakta yol açtığı bir refleksle ılık tuzlu suyun etkisini de çabuklaştırır.

Mide yıkanması nedir ve nelerdir?

Mide lavajı, daha basit deyişle mide yıkanması, tehlikeli maddenin uzaklaştırılması amacına dayanır. Vakadan vakaya değişiklik gösteren uygun eriyiklerle, bir burun deliğinden içeri sokulmuş küçük bir sonda (nazogastrik sonda) veya doğrudan doğruya ağızdan sokulmuş bir sondayla mide yıkamr.

Nazogastrik sonda nasıl sokulur?

Hiçbir tehlikeli yönü olmayan bir işlemdir. Yararlılığı ve gerekliliği tıbbi endikasyona bağlıdır. İçeri sokulacak uç vazelinlenir veya anestetik bir pomat sürülür.
Burun ucu kaldırılarak en geniÅŸ burun deliÄŸi seçilir ve sonda boÄŸaza ulaşıncaya kadar içeri sokulur. Yaklaşık oniki santimetre yeterlidir. Bu noktada hastaya birkaç damla su içirilir. Böylece yutkunma ve birkaç soluk almadan yararlanarak sonda 50 sm’in üzerine kadar indirilir. Mide boÅŸluÄŸuna varılınca emin olmak için serbest uçtan bir şırıngayla hafifçe aspire edilir:
Eğer sıvı aspire edilirse sonda yerindedir. Bu durumda sondayı bir bantla buma tutturmak iyi olur. Böylece yerinden oynaması engellenir. Bu andan itibaren sonra boşaltma işlemi için kullanılabilir ve vakaya göre endike edilen eriyiklerle lavaj yapılır.