Yanığın tarifi nedir?

Yanık, yüksek ısıların vücudumuzun üzerinde etkisi şeklinde tarif edilebilir. Bir yanık, küçük ya da büyük olsun, sadece lokal olayların bir bütünü olarak kalmayıp, er veya geç bütün organizmayı etkisi altına alabilir.

Güneş yanığı, bir yanık olarak tanımlanabilir mi?

Evet.

Isıdan başka şeylerin sebep olduğu yanıklar da var mıdır?

Kimyasal maddelerin yol açtığı yanıkları unutmamak gerekir. Meselâ sodyum ve sudkostik gibi çok kostik maddeler veya kuvvetli konsantrasyonda asitlerin neden olduğu yanıklar, bu türdendir. Bundan başka radyasyon lezyonları da yanıktır.
Nükleer tipte olanlar, atom patlamaları sonucunda ulaşılan yüksek ısı nedeniyle termik bir etki yapabilirler. Ancak ülseratif lezyonlar ise, dar bir cilt alanı üzerinde etki eden çok kuvvetli miktarda radyasyonlar sonucunda meydana gelebilir.

Elektrik yanıkları da tam ve gerçek yanıklar mıdır?

Tabii. Birçok elektrik kontağında bir kıvılcım, bir alev meydana gelebilir. Ancak cilt, cereyanın giriş noktasında ve eğer çok kuvvetliyse çıkış noktasında da (cereyan, ayaktan başa kadar vücudu aşabilir) etkilenebilir. Bunlar, genellikle önemli yanıklardır.

Güneş yanıkları ne şekilde açıklanabilir?

X ışınlarından ileri gelen yanıklara benzeyen gerçek ve tam radyasyon yanıkları şeklinde açıklanabilir. Burada iyonize ışınların söz konusu olmamasına karşılık ısı ışınları söz konusudur. Ültraviyole ışınlarının çok uzun süreli ve kütlesel bir emilmesi, aşağı yukarı aynı etkileri yaratır.

Isı, nasıl nakledilir?

Isı, çok yüksek sıcaklıkta bir cisimden gelen ve doğrudan doğruya temas ya da radyasyon yoluyla, yani aşırı ısınmış cisme herhangi bir şekilde dokunmaya gerek kalmadan naklolabilen ve termik enerji adı verilen bir enerji şeklidir.

Dokularımıza herhangi bir zarar gelmesi için çok yüksek ısı mı gereklidir?

Hayır. Plazmatik proteinler (yani kanın sıvı kısmını meydana getirenler) veya hücre proteinleri, 60-70°’nin üstünde bir sıcaklıkta pıhtılaşır.

O halde yanıkların çeşitli ağırlık dereceleri, bu farklı ısıya göre mi bölünür?

Hayır. Bu, ağırlık derecelerini belirleyen etkenlerden biridir. Çok önemli iki etken daha vardır .-Uygulama zamanı, yani yakıcı etkene maruz kalma süresi ve ısı etkisinde kalan vücut yüzeyi   yaygınlığı.

Isıdan ileri gelen lezyonların ağırlık dereceleri nelerdir?

Lokal lezyonlar, uluslararası bir sınıf landırmaya göre en basit I. dereceden, en ağır III. dereceye kadar giden bir düzene göre sıralanır. Ancak bazı otoriteler, IV. derece yanığı da kabul eder.

Tetanos aşısı gerekir mi?

Yanmış deri, başka bir deyişle yanmış dokular canlılıklarını kaybederler ve mikropların gelişmesi için ideal bir alan meydana getirirler. Bu durumda tetanos basili ve sporlarına açık bir ortam doğmuş olur. Bu nedenle antitetanik korunma, büyük bir önem taşır.

I. derece yanıklar nelerdir?

Deride bir kızarıklıkla sınırlanan (eritme) yanıklardır. Ayrıca yanık kısımda biraz şişlik (ödem) görülür.

Bu yanıklarda veziküller oluşmaz mı?

Hayır, veziküller bir sonraki dereceye dahildir.

I. derece yanıklar ağır olabilir mi?

Genellikle hayır. Ancak genel bir fena hissetme hâli ve ateşle birlikte çok yaygın oldukları takdirde klinik bir önem taşırlar.

Uzun zamanda mı iyileşirler?

İyileşme için dört ilâ beş gün yeterlidir. Ancak çok yaygın şekiller birkaç gün daha gerektirir.

Yanma sırasında ne yapmak gerekir?

Yanıkların tedavisi, son yıllarda gerçekten gelişmiştir. îlk yardımdan son tedaviye kadar bütün devrelerde yağlı maddeler veya merhemler terk edilmiştir. Ve-zikülleri oluşturması nedeniyle yanık kısmın ıslatılmaması kavramı kesin olarak yıkılmıştır.
Veziküler, yanık kısım ıslandığı için değil de, yanığın ağırlığı esasına göre oluşmaktadır.

O halde ne yapmak gerekir?
Yanık kısım soğuk akan su altına sokulmalı ve en az 20-30 dakikalık bir süre boyunca tutulmalıdır. Böylece soğuma sonunda lokal ısı, dokuların konjestiyonu, kuruma ve acıma hâli azalır.

O halde bir buz torbası kullanmak daha iyi olmaz mı?
Gerçekten İsveçliler, bu durumlarda buzlu su banyosu uygulanmaktadır. Yaygın yanıklar hâlinde (ısı artmasında da tavsiye edildiği gibi) bütün vücut banyoya batırılır. Ancak aksi doğrultuda etki etmeye de dikkat gösterilmelidir Aşırı soğuk, aşırı vazokonstriksiyon (damar daralması) nedeniyle yararlı etkisini kaybeder ve yanıklarınkine benzer birtakım lezyonlara sebebiyet verebilir. Böylelikle donma olayı gelişir. Evde musluktan, dışarıda bulunuluyorsa herhangi bir su kaynağından akan soğuk su, bir yanığın etkilerini hafifletmek için daha yeterlidir.

O halde pomatlar veya merhemler kullanılmamalı mıdır?

Hayır. Bir yanık merkezinde bulunan herhangi bir hekim veya bir ilk yardım hekimi kazazedeyi görmeden önce yanık kısmı merhem veya pomatlara bulamamak gerekir. Şüphesiz uygun kremler ve antiseptik solüsyonlar vardır. Ancak bunları iyi tanımak gerekir.

Merhemler ve benzeri maddelerin olumsuz yönleri nelerdir?

Bir yanıkla temas hâline getirilen her maddenin, kolayca yıkanabilirliği esasına dikkat etmek gerekir.

Pomatlar ve merhemlerin çıkarılması zor mudur?

Evet. Ancak su altında çözülebilir maddeler olmaları nedeniyle «kremler» iyi gelir. Yapışkan bir preparatın yanık bir kısımdan çıkarılmasının ne kadar zor olduğu ve kolayca yıkanamadığı göz önünde bulundurularak pansımanın her gün tekrarlanması gerektiği unutulmamalıdır.

I. derece bir yanık su altında soğutulduktan sonra nasıl pansuman yapılır?

Devamlı lezyonlar veya veziküller olmaksızın yüzeysel bir . tahriş durumunda yanık kısım açık da bırakılabilir. Ancak bazı merkezlerde giyeceklerin sürtünmesi söz konusu olabilir. Bu durumda steril gaz bezleriyle yara korunmalıdır.

Ağrı kesiciler alınabilir mi veya antibiyo-tikli ya da anestetik kremler kullanılabilir mi?

Genel yolla alman ağrı kesiciler, basit yanığın çözümlenmesi prosesinde pek rol oynamazlar. Anestetik kremler aldatıcı nitelik taşır. Antibiyotikli kremler ise kesinlikle kullanılmamalıdır. Çünkü bütün dünyada edinilen tecrübelere göre, antibiyotikli kremler, daha sonra kütlesel antibiyotikli tedavilere dahi dirençli bakteri gruplarının doğmasına yol açmaktadır.

O halde çok yaygın dahi olsa, I. derece bir yanık üzerine konabilecek hiçbir şey yok mudur?

Evet, eğer bir kimse ağrıya tahammül edemiyorsa veya ilgili yüzey özellikle yaygınsa, kortizonlu kremlere başvurulur. Özellikle ilk günlerde flor derivatları kullanılır. Ampirik nitelikte dahi olsa yine bir başka önlem, bikarbonat veya suyla soğuk tatbikidir.

I. derece yanıklarda hastahaneye kaldırmadan söz etmek abartılmış mı olur?

Normalde evet. Ancak yanıklar çok yaygınsa, meselâ vücut yüzeyinin yüzde 30′unu aşıyorsa, hastahaneye kaldırılmaları gerekebilir.

II. derece yanıklar hangileridir?

Bu tür yanıklar iki sınıfa ayrılır: Yüzeysel II. derece yanıklar ve derin II. derece yanıklar.

II. derece yüzeysel yanıklar hangileridir?

Yanık, I. derecedeki hafifliğini kaybedip daha içteki epiderm tabakasını ilgilendirdiği takdirde II. derece yüzeysel yanıklardan söz edilir. Tipik kabarcıklar veya veziküller oluşur.

Bu veziküllerin ne tür bir görünüşü vardır?

Bunlar, ölü deri kabarcıklarıdır. Bunun altında limon suyuna benzer, berrak, serumlu bir sıvı birikir.

Küçük mü yoksa yaygın mıdırlar?

Genellikle yanık yüzeye tekabül ederler. Bu nedenle serpiştirilmiş, küçük ve izole (kaynayan sıvıların kabarcıkları gibi) veya düzensiz lekeler hâlinde yaygındırlar.

Çok zaman sonra mı ortaya çıkarlar?

Hayır birkaç dakika içinde ortaya çıkarlar. Bu nedenle yanığın ağırlık derecesi hemen belirgin hal alır.

Bu gibi durumlarda ilk müdahale nedir?

I. derece yanıklarda anlatıldığı gibi, akan su altında soğutma kuralı daima geçerlidir.
Steril kremler, makaslar ve pensler elde bulunmadığı takdirde bu yanıklar nasıl pansuman edilir?

Hiçbir müdahalede bulunmamak en iyisidir. Nitekim veziküller, birkaç saat hattâ bir ya da iki gün sonra patlatılabilir. Bu veziküller, kapalı oldukça herhangi bir enfeksiyon tehlikesi söz konusu değildir.

Bu durumlarda tetanos aşısı yararlı mıdır?

Bu durum ve daha sonrası için kesinlikle zorunludur.

Hastahaneye kaldırılma gerekli midir?

Eğer yanık yüzey % 18′i aşıyorsa hastahaneye kaldırmak yerinde olur. Genel cerrahi yanında plastik cerrahi de zorunlu olabilir.

Sikatrisler kalabilir mi?

Eğer tedavi steril şekilde yapılmış ve uygun tarzda izlenmişse, iyileşmenin si-katris bırakmadan meydana gelebileceği ümit edilebilir.

II. derece derin yanıklar ne şekilde ayırt edilir?

Bunlar, kabarcıklarla yalnız epidermayı ilgilendirmekle kalmaz, aynı zâmanda derinin damarlanmış ve canlı kırmızı tabakası dermayı da ilgilendirir. Bu durumda ya kanamalı kabarcıklar ya da di-sepitelize alanlar (yani deri koparılmış ve küçük kanamalı kırmızımsı bir damga gibi belirmiş bölgeler) meydana gelir.

İlk anda yapılacak müdahale nedir?

Bundan öncekinden farklı değildir. Soğuk suda ve mümkünse bikarbonatlı suda temizlenir.

Peki musluk suyu daha önceden kaynatılmaz mı?

Hayır, eğer içilebilir suysa ve patojen mikroplardan arıtılmış bir su olarak kabul edilmekteyse oldukça güvenilir bir araçtır. Diğer taraftan su kaynatılıp sonra soğutulduğu takdirde boşu boşuna zaman kaybedilmiş olur.

II. derece derin yanıklarda iyileşme sonucunda sikatrisler kalır mı?

Evet, sikatris, bu tür yanıkların iyileşme şeklidir. Bunlar, belirgin ve çekik sikatrislerdir. Bu yüzden kesinlikle bir cerrahi merkezde izlenmelidirler.

III. derece yanıktan ne zaman söz edilir?

Dokularda bir kömürleşme meydana geldiği veya daha doğru bir deyişle cilt inciye benzer bir görünüş aldığı zaman III. derece yanıktan söz edilir.

Ne tür bir uygulama yapılmalıdır?

Bu durumlarda soğuk su banyosu, belli bir noktaya kadar yanık etkilerini azaltmaya yarar. Daha sonra dezenfekten alkolle temizlenmeli ve yumuşak bir pan-sıman yapılmalıdır.

Bu durumlarda hastanın hastahaneye kaldırılması gerekli midir?

Eğer lezyon küçük bir nitelikte değilse, bütün III. derece yanık vakalarında hasta hastahaneye kaldırılmalıdır. Çünkü bu arada birtakım genel tezahürler gelişebilir. Son derece yaygın durumlarda yalnız böbrek fonksiyonunu ağır ölçüde etkilemekle kalmayıp aynı zamanda kalp faaliyetini zayıflatan ve bronkopnömonik odakların doğmasına yol açarak akciğer epitelyumunun fonksiyonalitesini engelleyen tehlikeli toksinlerin ortaya çıkmasıyla şok hâli gelişebilir.

Çeşitli tartışmalara yol açan ve bazı yetkili kimseler tarafından sadece ilerlemiş III. derece yanık şeklinde kabul edilen IV. derece yanık nedir?

Açıklanacak olursa aşırı ölçüde III derece bir yanıktır. Bu tür yanıkta kömürleşmeden başka yanmış kısım tamamen kül olmuş haldedir. Yanı geriye sallanan bir eklem parçası kalmıştır.

III. derece yanıkta acı çok şiddetli midir?

Hayır. Düşünüldüğünün aksine yanmış bölgede değil de, sınır bölgede çok acı duyulur. Çünkü yanık bölgede sinir uçları da harap olmuştur.

III. derece yanıklar deriden öteye gidebilir mi?

Evet, özellikle yüksek ısılara maruz kalma süresi uzun olduğu takdirde yanık, deriden öteye gidebilir. Kaslar ve nihayet kemiklerle ilgili nekrozlar (canlı organizma dokularımn ölümü) meydana gelebilir.

Bu tür hastaların genel cerrahi mi, yoksa dermatoloji bölümüne mi kaldırılmaları gerekir?

Bu bölümlerden hiçbirine. Artık dünyanın her yerinde kurulmuş özel merkezlerde yanık tedavileri, en çağdaş teknoloji ve uygulamalara göre yapılmaktadır.

Bir otel yangını hâlinde ne gibi önlemler alınıp uygulanabilir?

Eğer alt katlar ve koridor alevler ve duman içindeyse, hatlar fazla yüklü olacağından iç telefonu kullanmak veya merdivenlerden ya da asansörle inmeye çalışmak hemen her zaman yararsızdır. En iyisi, hangi odada bulunulduğunu bildirmek için, personel çağırma zilini çalmaktır.

Duman bulutlarından nasıl korunulur?

Kapı aralıkları, suyla ıslatılmış bezlerle tıkanır. Ancak kapının belli bir kolaylıkla açılabilmesi gerektiği düşünülerek bezler fazla sıkıştırılmamalıdır.

Nasıl yardım istenebilir?

Pencere ya da balkondan dışarı bir çarşaf ya da benzeri bir şey sarkıtıp bağırmak suretiyle dikkat çekmeye   çalışılır.

Eğer bir kimseyi alevler sarmışsa ve elbiseleri yanmaktaysa, o kişiye nasıl yardım edilir?

Her şeyden önce yün ve pamuklu giyeceklerin sentetik giyeceklerden daha kolay yandıklarını ve deriye yapışmadan kömürleşme eğilimi gösterdiklerini, buna karşılık sentetik liflerin ısıyla eriyip cilde daha kolay yapıştıklarını göz önünde bulundurmak gerekir. Bu nedenle elbiselerin çıkarılması, alevleri vücut üzerinde söndürmekten daha etkili bir yöntemdir. Yanan sentetik lifler, termik etkilerini bir zaman daha sürdürürler.

Elbiseleri söndürmeye çalışmak mı yoksa suyla ıslatmak mı daha elverişlidir?

Şüphesiz su atmak suretiyle ıslatmak daha yararlıdır. Alevler söndürülürken, zaten yanmış kısımların acısı arttırılabilir ve söndürücüler kullanıldığı takdirde kazazedenin oksijensiz kalması söz konusudur.

Yanan elbiseleri çıkarmakta en elverişli yöntem hangisidir?

En elverişli ve aynı zamanda en hızlı yöntem, giysileri kesmek ve parçalayıp yırtmaktır. Ancak yırtarken, deri lezyonla-rını ağırlaştırmamaya dikkat edilmelidir.

Yakan, kaynayan sıvının önemi var mıdır?

Tabii. Eğer su 100°’de kaynıyorsa ve basınçlı buharı 120°’ye ulaşıyorsa, yağlı bir eriyik, meselâ bir et suyu, daha yüksek bir ısıda kaynar. Zeytinyağı veya tereyağı 140-160°’ye ulaşır. Benzin 1 500°’yi aşar.

O halde «Molotof kokteyli» son derece yakıcı bir silahtır?

Tabii. Bunlar yalnız benzin dolu şişeler olmayıp, aynı zamanda katran, deterjan veya birtakım başka sıvılar içerirler. Bu maddeler, sıvıyı uçucu olmaktan çok yapışkan kılarlar. Bu durumda gerçek ve tam bir savaş silahı oluştururlar. Yol açtıkları yanıkların hiçbiri hafif olmayıp hepsi II. ve III. derecedir. Aynı zamanda yakıcı sıvının yapışması nedeniyle çok yaygındırlar.

O halde bunlar, pek basit yanıklar değildir?

Diğer ısı kaynaklarının sebebiyet verdiği lezyonlarla karşılaştırılacak olursa bunlar, gerek termik, gerek kimyasal açıdan çok daha ağır yanıklardır.

Kazazedenin süratle hastahaneye mi kaldırılması gerekir?

Evet, kazazede süratle hastahaneye kaldırılmalıdır. Ancak taşıma işlemi uzman kişiler tarafından yapılmalıdır. Bu arada ağır yanmış her kişi, ya yatar pozisyonda ya yan oturur pozisyonda tutulup her hareketi engellenmelidir.

içecek bir şeyler verilebilir mi?

Hayır, özellikle alkollü içkiler verilmemelidir. Periferik damar açıcı olmaları nedeniyle alkollü içkiler, konjestiyona sebebiyet verecek ve buna bağlı olarak acı şiddetlenip yanık kısımlarda muhtemel bir ağırlaşma gelişebilecektir.

Kimyasal maddelerden ileri gelen yanıklarda, kişinin maddeyle temas süresi önemli midir?

Evet. Uygulanma zamanı, bütün yakıcı âmiller için genel bir kuraldır. Kimyasal âmiller için de aynı durum söz konusudur. Madde, ne kadar uzun kalırsa etkisi dokular içine o kadar fazla girecektir.

Kimyasal yanıklar hâlinde uygulanacak ilk yardım nedir?
Serbest deri üzerine solüsyon tamponları uygulanır. Meselâ bir asit yanığı söz konusu olduğu takdirde bolca yıkadıktan sonra bazik solüsyonlarla uygulamalar yapılabilir. Bu bazik solüsyon, evde basit olarak birkaç çay kaşığı karbonatı çeyrek litre suda eritmek suretiyle elde edilebilir. Yanık, bir kostikten ileri gelmişse asit bazlı nötralizan bir madde kullanılabilir. Meselâ evde su ve sirke karışımıyla bu hazırlanabilir.

Eğer sıvı yüz ve gözlere sıçramışsa ne yapmak gerekir?

Bol soğuk suyla devamlı yıkanmalıdır. Yanan kısım steril gaz beziyle korunduktan sonra bir ilk yardım merkezine başvurulur.

Güneş yanıkları da ağır olabilir mi?

Hayır, genellikle I. derece ve II. derece yüzeysel yanıktan ileri gitmezler. Çok acı verirler. Belirli iz bırakmadan iyileşme eğilimi gösterirler.